Puso ang isa sa mga simbolo ng Valentine’s Day. Pagmamahalan ang ibig sabihin ng dalawang pusong tinuhog ng iisang palaso (arrow). Broken heart o napunit na puso ang sumisimbolo sa nasawing pag-ibig. Mayroon ding makikitang pusong may luha o dugong tumutulo. Samantala, ang sacred heart naman ang simbolo ng pag-ibig ng Diyos.

Ngunit ang salitang “heart” ay hindi laging maisasalin sa wikang Filipino bilang “puso.”

Halimbawa, sa English phrase na “at the heart of…” ang ibig sabihin nito ay “sa gitna ng...” Gayundin sa “have a heart” na ang ibig sabihin ay “maawa ka.” Nawawala sa salin ang salitang “heart.”

Kapag ganito na ang gamit sa salitang “heart,” ang salin o translation dito ay hindi na agad-agad na “puso.” Hindi na rin agad pag-ibig ang nais nitong sabihin.

Mamamali tayo ng salin sa “braveheart” kung sasabihin nating “matapang na puso.” Sapat na ang “matapang.” Gayundin sa “kindhearted;” sapat na ang mabait, at kalabisan ang “mabait na puso.”

‘Pag may nagsabi sa atin na “please have a heart” ang ibig sabihin ay maawa ka naman,” at hindi magkapuso ka naman.

Pero mayroon sa Filipino na “wala kang puso” (heartless) na ang ibig sabihin ay wala kang awa o hindi ka marunong mahabag o masama kang tao.

Kaya nga ‘pag ipinagsama ang Filipinong “wala kang puso,” ang aakmang pakiusap sa Ingles ay “please have a heart.”

Mayroon din tayong “pusong mamon.” Ang mamon ay parang muffin na mas malambot. Kaya ang ibig sabihin ng “pusong mamon” ay may malambot na puso o maawain o madaling mahabag sa puntong madaling maloko sa mga bagay na nakakaawa.

Higit na aakma kung gayon ang “pusong mamon” para sa “kindhearted.”

Kung may pusong malambot, may pusong matigas; tulad sa pagsasabing “kay tigas ng iyong puso.” Ganoon din sa “pusong bato” o parang bato ang iyong puso, na ang ibig sabihin ay hindi marunong maawa; o puwede ring walang pakiramdam sa hirap at dusa ng kapwa.

Bagaman ang “heartfelt” ay pwede namang isalin bilang “taos-puso,” kapag binalikan natin ang “at the heart of…” ang heart dito ay hindi na puso kundi, kalagitnaan.

Hinating ‘kapatid’

Nawala na ang salitang puso. Para sa wikang Ingles, ang “heart” ay parang sentro o kaibuturan ng maraming bagay. Pero sa Pinoy, kapag kaibuturan o kalalim-laliman na ang pinag-uusapan, hindi na puso ang ginagamit; kundi, pusod o navel.

“Pusod ng dagat” ang tawag ng Pinoy sa kailaliman ng dagat (sea bed).

Bakit ganoon?

Muli, usaping kultural ito. Magiging katawa-tawa kung isasalin ito sa Ingles bilang: “heart/navel of the sea.” At gayunding mamamali ang “kama o higaan ng dagat” para sa sea bed.

Ang pusod para sa Pinoy ay nakakabit sa pagtingin niya sa konsepto ng kanyang pagkatao. Halimbawa, ang salitang “kapatid” o brother o sister ay nagmula sa pagtingin ng Pinoy sa kanyang pinagmulan.

Ang salitang “kapatid” ay mahahati sa dalawa: ang lapi o affix na “ka” na ang ibig sabihin ay may pagkapareho o shared; at ang salitang “patid” na ang ibig sabihin ay “putol.”

Ngunit saan parehong pinutol para maging pusod? Para maging kapatid?

Mula sa matulaing konsepto na pinutol mula sa parehong inunan o umbilical cord. Kaya ang brother o sister ay parehong nagmula sa iisang pinagmulan ng inunan, ang ina.

Mula, puso, tungo sa pusod, tungo sa iba pang laman-loob at parte ng katawan, ang Pinoy ay may iba’t ibang pakahulugan sa mga ito.
Halang ang bituka ang mga taong heartless.

Pwede ring sabihing iba ang likaw (flow) ng bituka para sa mga taong kakaiba ang pandama at pag-unawa; na pwede ring sabihing heartless.

Maaaring tawaging may mahinang sikmura ang mga taong hindi bravehearted.

Samantala ang matatapang naman ay masasabing may matatag o matibay na dibdib.

Sinikmura ang mga nagka-heartburn.

Usapang lamang-loob

Ang mga taong “walang apdo” ay mga taong hindi pa nakatikim ng “heartache;” hindi nakaranas ng pait ng buhay. Sa gayon, mahina sa gitna ng suliranin, walang kabuhay-buhay, walang kwenta.

Malambot ang tuhod; maitim ang buto, tengang kawali, mahaba ang kamay, makipot na labi, at marami pang iba.

Ang paggamit sa iba’t ibang bahagi ng katawan ng tao bilang pakahulugan sa iba’t ibang kalagayan at damdamin ay hindi tanging pang-Pinoy lamang. Para sa ibang kultura, iba rin ang pagtingin nila sa mga ito.

Pananaw ng isang lipi ang dahilan dito.

Kaya nga tayo may puso ng saging (banana blossom) pero wala tayong artichoke heart. Mayroong flat fish o sole (talampakan), pero “tampal pu_e” naman sa Pinoy. Ang maliit na saging o senyorita ay tinatawag nating “t_t_ng unggoy.” Ang malaking sili (yong pangsigang) ay tinatawag nating “siling pare” (alusyon na malaki ang ari ng paring Kastila). Ganoon din sa isdang “matang baka,” sa kabuteng “tengang daga…”

At marami pang iba.