Pag sinabi ang pangalang Jose Rizal, ano-ano ang mga naiisip natin?

Bayani. Binaril sa Luneta. Noli at Fili. Doktor…

Ano-ano pa?

‘Yun lang? Bakit nga ba siya naging bayani? Bakit siya binaril sa Luneta o ang dating Bagumbayan? Nabasa na nga ba natin ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo. Doktor nga ba siya?

Ang punto ay… baka halos hindi natin siya kilala gayong Pambansang Bayani pa naman natin siya.

Marami tayong tinatanggap na lamang ngunit hindi naman natin nabubusisi.

O sige, maalaala natin ang Huling Paalam o Mi Ultimo Adios; taga-Calamba siya; maraming kalyeng ipinangalan sa kanya; maraming rebulto ang itinayo para sa kanya (na kadalasan ay naka-mahabang coat siya kahit nakabilad sa araw ang estatuwa niya).

O sige, naaalala na natin ‘yong tula niya tungkol sa wika at malansang isda. “Sa Aking mga Kabata” ang titulo nito at sinasabing walong taong gulang lamang siya nang sulatin niya ito. Isang henyo.

Pero ang tulang ito ay pinagdududahang kanya talaga. Sumulpot kasi ang tulang ito nang patay na si Rizal. Sinabi lang na sa kanya ito. Sa pag-aaral ni Nilo Ocampo (propesor sa UP Diliman), tinukoy niya ang isang malinaw na pagdududa. Sa liham ni Rizal sa kanyang pamilya, nabanggit ni Rizal na nahirapan siyang isalin ang salitang “freiheit” mula sa wikang German.

Sabi ni Rizal, hiniram niya kay Marcelo del Pilar ang salitang kalayaan para itumbas sa salitang “freiheit.” Waring hindi pa niya nagagamit ang salitang kalayaan.

Pero sa tulang “Sa Aking Mga Kabata” (na nasulat, di umano niya, noong walong taon pa lang siya), may dalawang banggit na ng salita tungkol sa kalayaan.

Kaya tuloy napagdudahang si Rizal, na walong taong gulang lang, ang nagsulat ng nasabing tula.

Nagta-translate o nagsasalin kasi si Rizal nang mga panahong iyon. Opo, maraming nasalin si Rizal; dahil maraming wika siyang alam. Sa pagkakataong iyon, isinasalin niya ang William Tell at doon niya nakaharap ang salitang “freiheit.”

Isinalin din ni Rizal ang mga kuwentong pambata ni Hans Christian Andersen. Ang mga ito ay ang: “Ang Punu ng Pino”; “Si Gahinlalaki”; “Ang Pangit na Sisiw ng Pato”; “Ang Sugu,” at “Ang Batang Babaeng May Dalang Sakafuego.”

Higit na kilala natin ang mga ito sa wikang Ingles: “The Fir Tree,” “Thumbelina,” “The Ugly Duckling,” “The Angel,” at “The Little Match Girl.” Panahon na ito ng mga Amerikano nang makilala ng Pilipinas ang mga kuwentong pambatang ito. Ngunit naunahan na ni Rizal ang mga ito.

Isinalin ni Rizal ang mga ito para sa kanyang mga pamangkin na wala man lang children’s story na nababasa. Kaya lumalabas na pwedeng tawagin si Rizal na “ama” ng kuwentong pambata; at pwede ring masabi na “ama” ng pagsasalin.

Kasama ng mga saling ito ay ang drawing niya sa kuwento ng “Ang Pagong at ang Matsing.” Idrinowing niya ito sa anyo ng mga frames. Parang komiks. At gayon na nga, si Rizal ang kauna-unahang gumawa ng komiks sa Pilipinas. Kaya rin kinikilala si Rizal bilang “ama” ng komiks sa Pilipinas.

Sino pa si Rizal?

Bukod sa mga nabanggit sa itaas, isa rin siyang iskultor. Halos limampung busto, estatuwa, at iba pa ang kanyang nililok.

Isa rin siyang pintor at tagaguhit. Gumamit siya ng oil, watercolor, pen and ink at crayola para sa maraming painting at sketches niya ng mga tao at lugar.

Bukod sa mahigit na 20 wika na kanyang nagagamit, isa rin si Rizal sa mga nauna, kundi man una na nga, na nag-aral sa agham ng wika o linguistics. Ang wikang Tagalog ay isa sa masusi niyang pinag-aralan.

Syempre ang kanyang masugid na pag-aaral sa kasaysayan ng Pilipinas, at sa kultura nito ay maaaring maglagay sa kanya bilang historiador, antropologo at sociologist.

Magaling siya sa baril, espada, at iba pang sports tulad ng chess o ahedres.

Sa Dapitan, ipinakita niya ang kanyang kaalaman sa pagsasaka at paghahayupan. Sa katunayan, nag-import pa siya ng “makabagong” gamit sa pagsasaka mula sa Amerika.

Isa siyang guro na hindi lamang naglalayong magturo; bagkus, naglalayong magtayo ng mga eskwelahan.

At syempre, isa siyang makabayan na instrumental sa pagbubuo ng konsepto ng ating pagkamakabansa o nationalism. Labis na mahalaga ang aspektong ito dahil sa mga panahong iyon, bagamat may bansang tinatawag na Filipinas, hindi naman makita ng mga ninuno natin ang kanilang sarili bilang mamamayan ng bansang ito.

Tinatawag ng ating mga ninuno ang kanilang sarili bilang Tagalog, Ilokano, Kapampangan, Bisaya, Manobo at kung ano pang tribung kanilang kinabibilangan. Ang salitang Filipino ay para lamang sa mga mayayamang mamamayan noon.

Ngunit dahil naipakita ni Rizal ang pangangailangan ng pagtingin sa antas ng bansa at hindi sa antas ng rehiyon o tribu o maliit na bayan, naging bahagi si Rizal sa pagbubuo ng pagtingin ng ating mga ninuno bilang bahagi ng iisang bansa; sa gayon, pagbubuo ng nasyon o nasyonalismo.

Sa dinami-dami ng kanyang kakayanan, marahil ito ang pangunahing dahilan kung bakit kinatakutan siya ng mga Kastila; yaon ay, isang henyo ang hindi nila kayang loko-lokohin at siyang makakalikha ng pagkakaisa ng mga inaping Pilipino noon.

Para nga sa ibang Pilipino, si Rizal ay isang Diyos. Ito ‘yong mga tinatawag na generic na katawagang Rizalista. Para sa ibang hayop, ang salitang Rizal ay nakadugtong sa kanilang katawagan: Draco Rizali (Wandolleck), isang uri ng lumilipad na lizard o “dragon”, Rachophorous Rizali (Boetger), isang uri ng palaka, at ang Apogonia Rizali (Heller), isang uri ng uwang o beetle, na lahat ay ipinangalan sa kanya.

Sa ano at ano man, minsan sa lupain ng Pilipinas, may isang Jose Rizal na dumating, nangarap at nagsikap upang ang Pilipinas ay maging marangal at maunlad.

Ngunit wari rin ngayon na siya ay limot na natin.